Renaturyzacja cieków wodnych to kompleksowe działania przywracające naturalny stan rzek, strumieni, mokradeł i obszarów od wód zależnych. W obliczu narastających skutków suszy i powodzi, takie projekty stają się kluczowym narzędziem adaptacji do zmian klimatu. W tym przewodniku wyjaśniamy, czym dokładnie jest renaturyzacja, jakie są jej cele, skąd pozyskać dofinansowanie oraz jak krok po kroku zaplanować własny projekt – ze szczególnym uwzględnieniem możliwości dla samorządów i organizacji pozarządowych.
Czym jest renaturyzacja cieków wodnych?
Renaturyzacja to proces odwracania negatywnych skutków ingerencji człowieka w ekosystemy wodne. W przeszłości wiele rzek zostało wyprostowanych, obwałowanych, pogłębionych lub odciętych od terenów zalewowych. Doprowadziło to do:
- przyspieszonego odpływu wody,
- obniżenia poziomu wód gruntowych,
- utraty siedlisk przyrodniczych,
- zwiększonego ryzyka powodziowego i nasilenia suszy.
Definicja i cele renaturyzacji
Renaturyzacja cieków wodnych oznacza działania mające na celu przywrócenie:
- ciągłości ekologicznej (likwidacja barier migracyjnych dla ryb),
- naturalnej morfologii koryta (meandry, zróżnicowany przekrój),
- łączności rzeki z doliną (terenami zalewowymi, mokradłami),
- zdolności wód do samooczyszczania,
- naturalnej retencji dolinowej i krajobrazowej.
💡 Kluczowa różnica: Regulacja rzek podporządkowuje ciek potrzebom człowieka (np. żegludze, ochronie przed powodzią), podczas gdy renaturyzacja przywraca rzece jej naturalne procesy, często jednocześnie zwiększając bezpieczeństwo mieszkańców poprzez spowolnienie odpływu.
Dlaczego renaturyzacja jest ważna? (ochrona przed suszą i powodzią)
Zretencjonowana woda to woda, która zostaje w krajobrazie – zasila glebę, roślinność, uzupełnia wody gruntowe. Dzięki temu:
- W czasie suszy – zwiększa się dostępność wody dla rolnictwa i ekosystemów,
- W czasie ulewnych deszczy – spowolniony odpływ redukuje ryzyko gwałtownych powodzi,
- Dla społeczności lokalnej – zmniejszają się opłaty za odprowadzanie wód opadowych, rośnie atrakcyjność turystyczna terenów nadwodnych.
Jak podkreśla mgr inż. Maciej Humiczewski (z-ca Dyrektora IMGW-PIB): „Retencja i renaturyzacja to cel każdego samorządu. Gmina, która dba o to, aby woda z jej obszaru nie uciekała, zapewnia swoim mieszkańcom lepsze warunki do życia”.
Krajowy Program Renaturyzacji Wód Powierzchniowych (KPRWP)
Polska posiada strategiczny dokument wyznaczający ramy działań renaturyzacyjnych – Krajowy Program Renaturyzacji Wód Powierzchniowych (KPRWP). Został on opracowany przez Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie we współpracy z ekspertami, organizacjami pozarządowymi i instytutami badawczymi.
JCWP i OWR – co oznaczają te skróty?
- JCWP – Jednolite Części Wód Powierzchniowych (podstawowe jednostki planowania w gospodarce wodnej). W Polsce wyznaczono 3116 rzecznych JCWP.
- OWR – Obszar Wymagający Renaturyzacji (JCWP, dla których konieczne jest podjęcie działań naprawczych).
511 rzek planowanych do renaturyzacji do 2027 roku
Zgodnie z aktualnymi planami gospodarowania wodami (III cykl, do 2027 r.), aż 511 rzek (JCWP) zostało wskazanych do realizacji działań renaturyzacyjnych. Każdej z nich przypisano:
- wstępny zestaw działań naprawczych (zgodny z katalogiem KPRWP),
- współczynnik HIRk (Health Index of Rivers – wskaźnik zdrowia rzek, mierzący skuteczność planowanych działań),
- potencjalny wpływ na poprawę retencji naturalnej,
- stopień trudności realizacji.
📍 Gdzie to sprawdzić? Interaktywna mapa rzek zaplanowanych do renaturyzacji dostępna jest na stronie renaturyzacja.imgw.pl.
Dofinansowanie na renaturyzację – skąd brać środki?
Głównym źródłem finansowania projektów renaturyzacyjnych w Polsce w perspektywie 2021–2027 jest program Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko (FEnIKS).
Działanie FEnIKS FENX.02.04
Konkretny nabór, który otwiera możliwości dla beneficjentów, to:
FENX.02.04 – Adaptacja do zmian klimatu, zapobieganie klęskom i katastrofom
Typ projektu: Renaturyzacja przekształconych cieków wodnych i obszarów od wód zależnych
Instytucją Wdrażającą jest Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW).
Kwota wsparcia, budżet i poziom dofinansowania
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Budżet naboru | 221 000 000 zł |
| Maksymalny poziom dofinansowania (EFRR) | 79,71% wydatków kwalifikowalnych |
| Minimalna kwota dofinansowania projektu | nie określono |
| Maksymalna kwota dofinansowania | nie określono |
| Wkład własny | minimum 20,29% |
| Okres kwalifikowalności wydatków | 1 stycznia 2021 – 31 grudnia 2029 |
📅 Termin składania wniosków: od 30 września 2024 r. do 30 września 2026 r., godz. 15:30.
Kto może składać wnioski?
Zgodnie z ogłoszeniem, uprawnionym podmiotem w tym konkretnym naborze jest Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie. Jednak w praktyce (zgodnie z informacjami z portali grantowych i wytycznymi działania FENX.02.04) partnerami lub beneficjentami mogą być również:
- jednostki samorządu terytorialnego (gminy, powiaty, związki JST),
- jednostki organizacyjne działające w imieniu JST,
- podmioty świadczące usługi publiczne,
- pozarządowe organizacje ekologiczne (NGO),
- parki narodowe i krajobrazowe,
- Lasy Państwowe,
- regionalne dyrekcje ochrony środowiska (RDOŚ).
💡 Premiowane są projekty partnerskie – szczególnie zachęcane jest tworzenie konsorcjów JST + organizacja pozarządowa + Wody Polskie + RDOŚ.
Jakie działania obejmuje projekt renaturyzacyjny?
Projekt dofinansowany w ramach tego naboru może obejmować m.in.:
Przykładowy zakres rzeczowy (zgodny z KPRWP i wytycznymi FEnIKS)
- Przywracanie ciągłości ekologicznej cieków – usuwanie lub obejście barier migracyjnych (progów, jazów, przepustów, zapór), budowa przepławek dla ryb.
- Odtwarzanie i ochrona stref buforowych wzdłuż cieków (zadrzewienia, zakrzaczenia, łąki).
- Rozbiórka wałów przeciwpowodziowych – tam, gdzie nie są już potrzebne, a ich likwidacja przywróci łączność rzeki z doliną.
- Zwiększanie retencji dolinowej – odtwarzanie starorzeczy, terenów zalewowych, mokradeł.
- Odtwarzanie naturalnych cieków – renaturyzacja koryta (meandrowanie, różnorodność dna).
- Renaturyzacja jezior i torfowisk – poprawa warunków hydrologicznych, odtworzenie połączeń z ciekami.
Obowiązkowe elementy każdego projektu (zgodne z regulaminem naboru)
Projekt musi zawierać:
- ✅ Monitoring przyrodniczy i/lub hydromorfologiczny – przed realizacją i po jej zakończeniu (z określoną metodyką, wskaźnikami, punktami pomiarowymi).⚠️ Monitoring po zakończeniu projektu nie będzie finansowany ze środków FEnIKS – trzeba wskazać inne źródła lub zabezpieczyć środki własne.
- ✅ Działania edukacyjne lub podnoszące kompetencje – skierowane do społeczności lokalnej, wyjaśniające cele, metody i korzyści z renaturyzacji.
- ✅ Działania z zakresu włączenia społeczności lokalnej i interesariuszy – ograniczanie ryzyka konfliktów, wzmacnianie trwałości efektów (wolontariat, monitoring obywatelski, wspólne przedsięwzięcia z NGO, szkołami).
Jak zaplanować projekt renaturyzacyjny – porady dla samorządów
Na podstawie wywiadu z Maciejem Humiczewskim (IMGW-PIB, Komes Water) przygotowaliśmy praktyczne wskazówki dla administracji samorządowej, która chce podjąć się renaturyzacji.
1. Rozmawiajcie z ludźmi i uczcie się rozumieć wodę
Samorządy nie zarządzają rzekami, ale wody rzeczne są nierozerwalnie związane z ich działalnością. Retencjonowana woda to:
- oszczędności dla gminy (mniejsze opłaty za odprowadzanie wód opadowych),
- lepsze warunki dla mieszkańców (miejsca rekreacji, ochrona przed podtopieniami),
- wzrost bioróżnorodności.
2. Zamawiajcie usługi, które prowadzą do realizacji, a nie tylko do dyskusji
Zbyt wiele jest opracowań, które nigdy nie doczekały się finału. Przy zlecaniu koncepcji czy ekspertyz:
- Określ cel – działanie ma być realne do wykonania pod kątem własnościowym, administracyjnym i finansowym.
- Wybierajcie wykonawców z doświadczeniem praktycznym (hydrolodzy, morfolodzy rzek, hydrobiolodzy – nie tylko teoretycy).
- Unikajcie rozdmuchanych analiz – dla wielu działań wystarczy wsparcie doświadczonego inżyniera, niekoniecznie wielotomne raporty.
3. Skupiajcie się na celach do osiągnięcia i planujcie działania z wyprzedzeniem
Największą pułapką jest nieprzewidzenie pozwoleń – szczególnie wodnoprawnych, środowiskowych, związanym ze zmianą sposobu użytkowania gruntów. Może to wydłużyć realizację nawet o lata.
Przykład: Nawet proste działanie (jak usunięcie progu) może wymagać pozwolenia wodnoprawnego, uzgodnienia z RDOŚ, zgody właściciela gruntu, a czasem też decyzji środowiskowej.
Czego unikać?
| Błąd | Konsekwencja |
|---|---|
| Zlecenie koncepcji bez wymogu realności pod kątem prawnym | Projekt nigdy nie przechodzi do realizacji |
| Brak rozmów z mieszkańcami na wczesnym etapie | Konflikty społeczne, protesty |
| Niedoszacowanie czasu na pozwolenia | Przekroczenie terminu naboru, utrata dofinansowania |
| Renaturyzacja tylko w korycie, bez myślenia zlewnią | Szybki spływ wody, brak poprawy retencji |
Przykłady i case studies (wybrane rzeki)
W Polsce od lat prowadzone są pilotażowe działania renaturyzacyjne, które mogą stanowić wzór do naśladowania:
- Drawa – renaturyzacja i budowa przepławek dla ryb dwuśrodowiskowych (troć, łosoś).
- Ina – odtwarzanie naturalnych meandrów, likwidacja progów.
- Reda – działania z zakresu poprawy ciągłości morfologicznej.
- Wisłoka – renaturyzacja po powodzi, odtworzenie łączności z doliną.
- Biała Tarnowska – projekt Life+ obejmujący przepławki i edukację.
- Raba – odtwarzanie żwirowego dna, inicjowanie procesów morfogenetycznych.
W ramach przygotowań Wód Polskich do naboru FEnIKS zidentyfikowano 25 projektów, zakładających m.in. przebudowę lub likwidację niemal 150 urządzeń hydrotechnicznych i zwiększenie ochrony przeciwpowodziowej dla ponad 250 tys. ludzi.
Najczęstsze pytania o renaturyzację cieków (FAQ)
1. Czy renaturyzacja oznacza rezygnację z żeglugi lub energetyki wodnej?
Nie. Celem jest poprawa funkcjonowania ekosystemów tam, gdzie jest to możliwe, przy jednoczesnym zachowaniu możliwości dotychczasowego korzystania z wód. W przypadku silnie zmienionych rzek (np. Wisły w rejonie Włocławka) dąży się do poprawy warunków funkcjonowania wykształconego ekosystemu, nie zaś do całkowitej zmiany charakteru rzeki.
2. Czy można renaturyzować na terenie prywatnym?
Tak, ale konieczne jest uzyskanie zgody właściciela gruntu oraz odpowiednich pozwoleń (wodnoprawnego, środowiskowego). Działania nie mogą naruszać praw własności ani powodować szkód u sąsiadów.
3. Czy monitoring musi trwać po zakończeniu projektu?
Monitoring po zakończeniu projektu nie jest finansowany ze środków FEnIKS. Trzeba go zabezpieczyć z innych źródeł (np. budżet własny beneficjenta, środki NFOŚiGW na monitoring, projekty badawcze). Sam monitoring w trakcie realizacji (przed i po działaniach) jest jednak obowiązkowy i kwalifikuje się do dofinansowania.
4. Jak długo trwa procedura uzyskania pozwoleń?
To jeden z największych wąskich gardeł. Minimalny czas to kilka miesięcy, ale w skomplikowanych przypadkach (konieczność zmiany studium uwarunkowań, decyzja środowiskowa, uzgodnienia z Wodami Polskimi i RDOŚ) może sięgnąć 2–3 lat. Dlatego planowanie prawne powinno rozpocząć się równolegle z koncepcją techniczną.
5. Czy mały projekt (np. tylko na jednym cieku w gminie) ma sens?
Tak. Nawet niewielkie działania – usunięcie bariery, odtworzenie zadrzewień buforowych, spowolnienie odpływu na rowie melioracyjnym – przynoszą wymierne korzyści. Są też łatwiejsze do zrealizowania pod kątem pozwoleń i kosztów.
6. Gdzie szukać pomocy eksperckiej?
- IMGW-PIB – dane hydrologiczne, wskaźnik HIR, mapy renaturyzacji.
- Wody Polskie – formalności, pozwolenia, plany gospodarowania wodami.
- NFOŚiGW – doradztwo w zakresie wniosków o dofinansowanie.
- Organizacje pozarządowe (WWF, Koalicja Ratujmy Rzeki, Towarzystwo Przyjaciół Rzek) – wiedza merytoryczna, dobre praktyki, wsparcie w partycypacji społecznej.
Źródła i kontakty
- Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW)
- ul. Pańska 97, 00-834 Warszawa
- Elektroniczna skrzynka podawcza:
/rm5eox834i/SkrytkaESP - E-mail:
adaptacja-feniks@nfosigw.gov.pl - Tel. 724 700 843
- Aplikacja do składania wniosków: wod.cst2021.gov.pl
- Krajowy Program Renaturyzacji Wód Powierzchniowych – strona Wód Polskich
- Mapa rzek do renaturyzacji – renaturyzacja.imgw.pl
Podsumowanie – checklista dla ubiegającego się o dofinansowanie
✅ Zapoznaj się z Regulaminem wyboru projektów (załącznik do ogłoszenia naboru nr FENX.02.04-IW.01-008/24).
✅ Zidentyfikuj, czy Twój projekt leży na Obszarze Wymagającym Renaturyzacji (OWR) – sprawdź w planach gospodarowania wodami i na mapie IMGW.
✅ Upewnij się, że zakres projektu zawiera wszystkie trzy obowiązkowe elementy: monitoring (przed/po), edukację i partycypację społeczną.
✅ Zabezpiecz wkład własny na poziomie min. 20,29% (lub więcej, jeśli koszty przekroczą dofinansowanie).
✅ Rozpocznij procedurę pozwoleń wodnoprawnych i środowiskowych z dużym wyprzedzeniem (nawet przed złożeniem wniosku).
✅ Zaplanuj finansowanie monitoringu po zakończeniu projektu ze źródeł własnych lub innych dotacji.
✅ Jeśli to możliwe, twórz partnerstwo (JST + NGO + Wody Polskie + RDOŚ) – premiowane w ocenie.
✅ Złóż wniosek wyłącznie przez aplikację WOD2021 (CST2021) przed 30 września 2026 r., godz. 15:30.
